شرکت مهندسی ایمن آب زیست
طراح و مجری سیستم های تصفیه آب و تصفیه فاضلاب
02632719530

- مقدمه ای بر مدیریت مواد زاید خطرناک

1-مقدمه

برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد «مواد زاید خطرناک» را به صورت زیر تعریف نمود:

مواد زیاد خطرناک به مواد زاید اعم از جامد، لجن، مایع و گاز موجود در مخزن، به جز مواد رادیواکتیو و عفونی اطلاق می شود که دارای فعالیت شیمیایی، سمیت، خاصیت انفجاری، خورندگی و یا سایر ویژگی هایی است که برای سلامتی انسان یا محیط زیست، چه به صورت تنها و یا هنگامی که با سایر مواد زاید مخلوط گردند، ایجاد خطر نماید.

میزان تولید مواد زاید خطرناک در طی چند دهه اخیر، رشد بسیار فزاینده ای داشته است به طوری که طی دو دهه گذشته در حدود 50% از بازار مربوط به کل مسائل زیست محیطی را به خود اختصاص داده است. دلیل اصلی این امر را می توان به حساسیت و افزایش آگاهی های مردم در ارتباط با خطرات ناشی از این مواد مرتبط دانست. عوارض ناشی از استفاده DDT، مشکل جیوه و کادمیوم در ژاپن و مشکلات به وجود آمده توسط برخی مواد شیمیایی نظیر، PCBs، دی اکسین و سایر مواد شیمیایی در کشورهای مختلف دنیا نمونه ای از اثرات زیان بار ناشی از عدم توجه به این گروه از مواد می باشد.

تجربیات مختلف در کشورهای توسعه یافته نشان می دهد که حذف اثرات زیان بار ناشی از پخش مواد زاید خطرناک و پاک سازی محیط، به مراتب پرهزینه تر از اعمال مدیریت صحیح در جلوگیری از آن می باشد. برای مثال در ایالت متحده، هزینه پاک سازی و حذف مواد زاید خطرناک که به صورت اصولی و صحیح مدیریت نشده اند، بین ده تا صد مرتبه پرهزینه تر از مدیریت صحیح اولیه آنها برآورد گردیده است.

امروزه با توجه به خطرات ناشی از مواد زاید خطرناک، ضرورت قانون گذاری در خصوص این مواد توسط دولت مردان کشورهای مختلف احساس شده است. به عنوان نمونه کنگره آمریکا، ادارات محلی و ایالتی و همچنین ادارات ملی را مجبور به بررسی و قانون گذاری در ارتباط با مواد زاید خطرناک از «بدو تولد تا مرگ» در دو زمینه مختلف به شرح زیر نموده است:

مدیریت مواد زاید خطرناک

1.مدیریت مواد زاید خطرناکی که در حال حاضر تولید می شوند؛

2.احیاء و بازسازی زمین های آلوده شده.

در سال 1970، کنگره آمریکا مواد زاید خطرناک را در محدوده قوانین مواد زیاد جامد در نظر گرفت. پس از آن سازمان حفاظت محیط زیست آمریکا (EPA)، طی گزارشی به کنگره در سال 1973، اهمیت مسئله مواد زاید خطرناک و نامناسب بودن روش های دفع آن را ارائه داد.

در نهایت کنگره، قانون حفاظت منابع و بازیافت  (RCRA) را در سال 1976 برای اولین بار تصویب نمود.

2-تعریف مواد زاید خطرناک

ماده زاید خطرناک چیست؟ تعاریف زیادی از مواد زاید خطرناک در سال های اخیر توسط سازمان های مختلف مانند سازمان بهداشت جهانی ارائه شده که می توان در مجموع آنها را به دو گروه «کلی» و «کاربردی» طبقه بندی نمود. در تعاریف «کلی» ارائه شده توسط محققین علوم محض، تعریف بسیار کلی و عمومی از مواد زاید خطرناک دیده می شود. در این مورد به عنوان نمونه می توان به تعریف سازمان بهداشت جهانی اشاره نمود. بر اساس این تعریف، مواد زاید خطرناک موادی هستند که:

الف) خطرات کوتاه مدتی همچون سمیت حاد از طریق بلعیدن، تنفس، جذب در پوست، تماس با چشم و پوست، خورندگی، آتش سوزی و یا انفجار ایجاد نمایند.

ب) باعث ایجاد خطرات بلند مدت زیست محیطی شامل سمیت مزمن در اثر تماس های مکرر و سرطان زایی شوند و یا دارای پایداری زیاد در مقابل فرآیندهای حذف سمیت مانند تجزیه زیستی بوده و بتوانند ایجاد آلودگی در آب های سطحی و زیرزمینی نماید و یا باعث اعتراض مردم از جنبه «زیباشناختی» مانند به وجود آوردن بوهای زننده و نامطبوع گردند.

«قانون بازیافت و حفاظت منابع آمریکا» (RCRA) مواد زاید خطرناک را به صورت زیر تعریف نموده است:

مواد زاید خطرناک به مواد زاید جامد و یا ترکیبی از آنها اطلاق می گردد که به لحاظ مقدار، غلظت و یا خصوصیات فیزیکی، شیمیایی یا عفونی ممکن است:

1. باعث افزایش مرگ و میر و یا افزایش بیماری های جدی برگشت ناپذیر و یا بیماری ناتوان کننده برگشت پذیر شوند.

2. هنگامی که به درستی تصفیه، نگهداری، حمل و نقل و یا دفع نشود، باعث ایجاد خطر فوری و یا بالقوه ای در سلامت انسان و یا محیط زیست انسان شوند (6)

اگر چه در این تعریف، از واژه مواد زاید جامد استفاده شده ولی این مفهوم در برگیرنده مواد نیمه جامد (مثل لجن های صنعتی)، مایعات و همچنین گازهای موجود در مخازن نیز می گردد. همچنین در این قانون، زباله های رادیواکتیو و عفونی مد نظر نبوده، زیرا مدیریت این مواد در سایر بندهای قانون مذکور مورد توجه قرار گرفته است.

یکی دیگر از تعاریف مهم مواد زاید خطرناک، تعریفی است که توسط محیط زیست سازمان ملل ارائه گردیده است. بر اساس این تعریف مواد زاید خطرناک به مواد زایدی (اعم از جامد، لجن، مایع و گاز موجود در مخزن) به جز مواد رادیواکتیو و عفونی اطلاق می شود که دارای فعالیت شیمیایی، سمیت، خاصیت انفجاری، خورندگی و یا سایر ویژگی هایی بوده که برای سلامتی انسان یا محیط زیست، به صورت تنها و یا هنگامی که با سایر مواد زاید مخلوط گردند؛ ایجاد خطر نماید(7).

3-دسته بندی مواد زاید خطرناک

با توجه به اهمیت طبقه بندی مواد زاید خطرناک ، مهم ترین دسته بندی های موجود که عمدتاً مربوط به کشورهای پیشرفته می باشد ارائه شده است.

3-1-طبقه بندی در ایالات متحده آمریکا

دسته بندی مواد زاید خطرناک در ایالات متحده آمریکا عموماً بر اساس دو روش صورت می گیرد. در روش اول، از طریق آزمایشات معینی، مشخص می شود که آیا ماده مورد نظر در دسته مواد زاید خطرناک قرار می گیرد یا خیر؟ بر این اساس موادی که دارای ویژگی های زیر باشند، جزء مواد زاید خطرناک محسوب می شوند (1 و 5 و 6)

1.خورندگی (مواد زایدی که شدیداً اسیدی یا قلیایی هستند): مواد زایدی که pH آنها زیر دو و یا بالای 5/12 باشد و بتوانند باعث ایجاد خوردگی در فولاد، با سرعت بالاتر از 25/0 اینچ در هر سال شوند.

2.قابلیت اشتعال (مواد زایدی که به راحتی آتش می گیرند و باعث ایجاد خطر آتش سوزی در حین مدیریت آنها می گردند): مایعاتی که دارای نقطه اشتعال پایین تر از 60 درجه سانتیگراد و یا جامداتی که می توانند باعث ایجاد آتش در دما و فشار استاندارد شوند.

3.میل ترکیبی شدید (موادی که بالقوه مضر بوده و قابلیت انجام واکنش های ناگهانی مثل انفجار را دارا هستند): معمولاً مواد ناپایداری هستند که با هوا و آب واکنش داده و یا در اثر مخلوط شدن با آب، پتانسیل انفجاری داشته و یا باعث انتشار ذرات سمی شوند.

4.سمیت (مواد زایدی که قابلیت انتشار ترکیبات خاص در منابع آب و خاک را دارند): برای تعیین این ویژگی ابتدا از روش EP (روش استخراجی سمیت) استفاده می شد که در آن قابلیت مواد زاید در ایجاد شیرابه حاوی مواد شیمیایی خطرناک مورد بررسی قرار می گرفت.

از سال 1986 به بعد، روش دیگری به نام TCLP جایگزین روش EP گردید. در این روش با استفاده از تجهیزات مدرن شیمی تجزیه نظیر کروماتوگرافی گازی یا اسپکتروفتومتری جرمی، مواد آلی سمی و فلزات سنگین مورد آزمایش قرار می گیرند.

اگر چه روش TCLP، روش دقیق تری برای تعیین سمیت مواد است، ولی هزینه آن در مقایسه با روش EP بسیار بالاتر می باشد. در این روش اگر غلظت ترکیبات استخراج شده بالاتر از میزان اعلام شده در جدول (1-1) باشد این ماده در دسته مواد زاید خطرناک قرار می گیرد (1 و 4 و 6).

در روش دوم (روش استفاده از لیست)، اسامی مواد زاید خطرناک از لیست هایی که توسط سازمان های ذیربط تهیه گردیده استخراج می شود. معمولاً بررسی مدیریت ریسک یک ماده شیمیایی، معیار مناسبی برای قرار دادن آن در لیست مواد شیمیایی خطرناک است. بر این اساس می توان کدهای خاصی را برای مواد مختلف به شرح زیر مشخص نمود.

T:برای مواد سمی

H:برای مواد با خطر حاد

I:برای مواد قابل اشتعال

R:برای مواد با میل ترکیبی بال 

E:برای ویژگی های سمیت بر اساس دستورالعمل های موجود

C:برای مواد خورنده 

برای تعیین اینکه چه ماده ای، زاید خطرناک محسوب می گردد چهار نوع لیست مختلف (برای گروه بندی مواد زاید خطرناک) در ایالات متحده آمریکا در نظر گرفته شده است.

الف) لیست  F: شامل مواد زایدی است که معمولاً در بخش وسیعی از واحدهای شیمیایی مورد استفاده قرار می گیرند، مانند حلال های مختلف (کدهای F1 تا F39).

ب) لیست  K:مواد زاید خطرناکی که از 17 گروه صنعتی خاص به شرح ذیل حاصل می گردند.

1.نگهداری و حفاظت از چوب

2.ساخت پیگمنت های معدنی

3.مواد شیمیایی آلی

4.مواد شیمیایی معدنی

5.مواد آفت کش

6.مواد منفجره

7.پالایش نفت

8.آهن و فولاد

9.صنایع روی

10.صنایع مس

11.صنایع سرب

12.صنایع آلومینیوم

13.آلیاژهای فلزی

14.صنایع ثانوی سرب

15.تهیه مواد دارویی

16.فرمولاسیون جوهر

17.کک سازی

 

کک سازی

ج)لیست  P: این فهرست شامل مواد زاید خطرناکی است که دارای سمیت حاد هستند.

د)لیست  U: این گروه در بر گیرنده مواد شیمیایی تجاری است که دارای سمیت حاد بوده و علاوه بر آن دارای یکی از ویژگی های چهارگانه مواد زاید خطرناک هم می باشند.

اخیراً بر اساس قوانین موجود، تولیدکنندگان مواد شیمیایی موظف گردیده اند تا ویژگی های مربوط به مواد تولیدی خود را به اطلاع مصرف کنندگان برسانند. این اطلاعات معمولاً به نام ورقه داده های مربوط به ایمنی مواد در اختیار عموم قرار گرفته و حاوی کلیه اطلاعات فیزیکی، شیمیایی، بیولوژیکی و ایمنی مربوط به هر ماده شیمیایی می باشد.

2-3-سایر تقسیم بندی های مواد زاید خطرناک

با توجه به گستردگی و تنوع مواد زاید خطرناک، طبقه بندی های مختلفی از آن وجود داشته، که در زیر به برخی از آنها اشاره شده است.

برخی از دانشمندان و محافل علمی، مواد زاید خطرناک را بر اساس درجه خطر آنها طبقه بندی        می نمایند. در این رابطه، هر نوع ماده، غلظت، حرکت و سایر ویژگی های آن مورد توجه قرار می گیرد. به عنوان نمونه در یک دسته بندی موارد زیر مد نظر قرار گرفته است:

1.شکل توزیع فاز (مایع یا جامد)؛

2.مواد آلی یا غیر آلی؛

3.طبقه بندی شیمیایی (حلال ها، فلزات سنگین)؛

4.جزء خطرناک موجود در ماده زاید و اثر آن در فرآیند تصفیه (مثل کرم شش ظرفیتی).

4-استانداردها و قوانین موجود در خصوص مواد زاید خطرناک

یکی از مهم ترین جنبه های مدیریت مواد زاید خطرناک در هر کشور وجود استانداردها و قوانین موجود در این خصوص می باشد. این موضوع به دلیل به وجود آمدن فاجعه های زیست محیطی در بسیاری از کشورها از جمله آمریکا، کشورهای اروپایی و ژاپن از سال های قبل مورد توجه کشورهای توسعه یافته قرار گرفته است. مواد زاید خطرناک می توانند از طریق آب، هوا و غذا وارد چرخه غذایی تمامی موجودات ساکن کرده زمین گردیده و خطرات جبران ناپذیری را ایجاد نمایند. لذا آگاهی از قوانین جدید در ارتباط با مواد زاید خطرناک برای مهندسین طراح کاملاً ضروری بوده و آنان باید حداقل های استاندارد را در طراحی و مدیریت مواد زاید خطرناک مد نظر قرار دهند. (6).

-       اثرات بهداشتی مواد زاید خطرناک

مواد زاید خطرناک به موادی اطلاق می گردد که دارای هر یک از ویژگی های چهارگانه یعنی میل ترکیبی شدید، خورندگی، قابلیت اشتعال و سمیت باشند. از بین این چهار ویژگی، سمیت ماده و اثر آن بر انسان ها و سایر موجودات زنده از اهمیت بیشتری برخوردار بوده و مورد توجه اغلب مردم و مدیران مرتبط با مواد زاید خطرناک قرار دارد. هدف اصلی از مدیریت مواد زاید خطرناک، تلاش جهت ارتقای سلامت انسان و اکوسیستم با کاهش دادن ریسک در معرض قرارگیری با این مواد می باشد. به همین دلیل مدیریت مواد زاید خطرناک با علم «سم شناسی» ارتباطی نزدیک خواهد داشت. علم سم شناسی، علمی است که با اثرات مواد شیمیایی بر روی موجودات زنده سر و کار دارد.

میزان ورود شیمیایی به بدن و چگونگی در معرض قرار گرفتن فرد با آن، از جمله مهم ترین موارد در خصوص اثر یک ماده شیمیایی بر انسان می باشد. مواد شیمیایی می توانند از طریق مختلف از جمله تنفسی (ورود از راه دستگاه تنفس)، گوارشی (ورود از راه دستگاه گوارش) و تماس پوستی وارد بدن انسان شوند. به جز موارد خورنده (اسیدها و بازها)، اغلب مواد سمی در بدو ورود اثر مضری بر بدن نداشته، ولی می توانند در فرآیندهای فیزیولوژیکی بدن انسان شامل جذب، توزیع و نگهداری، انتقال و حذف مواد، شرکت نمایند. برای ایجاد سمیت، ضروری است که ماده شیمیایی و یا محصولات ناشی از نقل و انتقالات بیولوژیکی آن، در غلظت و زمان مشخصی به نقاط بحرانی بدن (عضوهای خاصی در بدن)، برسند.

در فرآیند جذب، ماده شیمیایی باید از طریق غشاءهای موجود در سلول های مختلف (ریه، پوست و...) عبور نموده تا به سیستم گردش خون برسد. میزان جذب هر ماده به پارامترهای مختلفی بستگی داشته، که از آن جمله می توان به خواص شیمیایی مواد، روش در معرض قرارگیری با ماده سمی (پوستی، تنفسی، گوارشی) و وضعیت فیزیولوژیکی بدن افراد اشاره نمود.

پس از ورود ماده سمی به جریان خون امکان راهیابی آن به قسمت های مختلف بدن محیا گردیده که اصطلاحاً به آن فرآیند توزیع و نگهداری اطلاق می شود. عوامل مهمی در توزیع ماده سمی در بدن مؤثر         می باشند که از آن جمله می توان به میزان جذب و توزیع آن در بدن، مسیر در معرض قرارگیری و تمایل جذب مواد توسط بافت های مختلف بدن اشاره نمود. در این مورد مقدار جریان خون در یک بافت دارای اهمیت ویژه ای می باشد. به عنوان نمونه کبد عضوی است که مقدار جریان خون در آن نسبتاً بالا بوده و لذا توانایی جذب مقدار زیادی از مواد شیمیایی را دارا است.

به دلیل تمایل بافت های مختلف، بسیاری از مواد ممکن است در محل های مشخصی از بدن تجمع یابند. به عنوان نمونه مواد آلی کلره مثل PCB ها بدون اینکه بر روی سلول های چربی اثرمنفی داشته باشند در چربی ها تجمع می یابند. محل های تجمع برخی از مواد شیمیایی نیز به شرح زیر می باشد(6)

- چربی برای مواد غیر قطبی یا لیپوفیلیک (مثل آفت کش های کلره آلی، PCBs)

- پلاسمای خون برای ترکیباتی مانند یون های جیوه که با پروتئین خون ترکیب می شوند

- استخوان برای سرب، رادیون و فلوراید

- کلیه برای کادمیوم

- غده تیروئید برای ید

در محل های نگهداری، مواد تجمع یافته با سایر فرآیندهای بدن در حال تعادل بوده و در برخی حالت ها مثل گرفتن رژیم و وجود تنش (استرس) ممکن است مواد تجمع یافته در بافت ها آزاد شده و در بعضی موارد باعث ایجاد مسمومیت شوند. در برخی موارد نیز، محل تجمع این مواد دارای ظرفیت محدودی برای نگهداری است. به عنوان نمونه، اگر میزان کادمیوم موجود در پوسته کلیه به 100 تا 200 قسمت در میلیون (ppm) برسد، کلیه کارایی خود را از دست خواهد داد.

یک ماده شیمیایی علاوه بر تجمع در بافت های بدن، می تواند به یکی از سه صورت زیر نیز به ترکیبات دیگر تبدیل شود(6)

1-فعل و انفعالات بیولوژیکی: اعضایی مانند کبد که آنزیم های مختلفی را ترشح می کنند قادر خواهند بود تا مواد سمی را متابولیزه کرده و به مواد با درجه سمیت مختلف تبدیل نمایند.

2-حذف:برخی از مواد سمی که در بافت های مختلف تجمع نکرده اند قادر خواهند بود تا به همراه سایر متابولیت ها از بدن خارج شوند.

3-تشکیل یک کمپلکس شیمیایی پذیرنده: بسیاری از مواد سمی تنها به عضوی حمله می کنند که دارای پروتئین پذیرنده خاصی باشند.

زمان در معرض قرارگیری با یک ماده شیمیایی نیز یکی دیگر از عواملی است که در سمیت آن دارای اهمیت می باشد.

به طور کلی اثرات هر ماده شیمیایی بر انسان را می توان به صورت زیر تقسیم بندی نمود:

الف) حاد: یک روز

ب) تحت حاد: ده روز

ج) نیمه مزمن: دو هفته تا هفت سال

د) مزمن: هفت سال تا مدت طول عمر (6)

-     مراحل مدیریت مواد زاید خطرناک

سیستم مدیریت نوین مواد زاید خطرناک از مراحل مختلفی تشکیل گردیده است. در این سیستم کلیه مراحل تولید تا دفع نهایی هر ماده مورد ارزیابی و بررسی دقیق قرار می گیرد. به عبارت دیگر در سیستم نوین مدیریت، مواد «از بدو تولد تا مرگ» مورد توجه می باشند. لازم به ذکر است که در مدیریت های سنتی، معمولاً اجزای سیستم مدیریت مواد زاید خطرناک به سه مرحله "نگهداری در محل تولید"، "جمع آوری و حمل و نقل" و "دفع نهایی" طبقه بندی شده و هیچ گونه توجهی به مراحل میانی آن نمی شود. این در حالی است که مراحل مختلف مدیریت نوین مواد زاید خطرناک را می توان به شرح زیر برشمرد:

1. تولید و نگهداری مواد زاید خطرناک

2. جلوگیری از تولید آلودگی و حداقل سازی ضایعات

3. بازیابی و بازیافت

4. جمع آوری و انتقال

5. تصفیه

6. دفع نهایی

لازم به ذکر است که به منظور به حداقل رسانیدن اثرات ناشی از مواد زاید خطرناک در سیستم مدیریت نوین زیست محیطی همواره این سیستم در مراحل مختلف توسط ممیزی زیست محیطی مورد ارزیابی قرار می گیرد.

1-تولید و نگهداری مواد زاید خطرناک

مواد زاید خطرناک می توانند در کارخانجات و صنایع مختلف، برخی بخش های خدماتی (خشک شویی ها و عکاسی ها)، درمانگاه ها، بیمارستان ها و حتی منازل تولید شوند. میزان تولید مواد زاید خطرناک در کارخانجات و صنایع بستگی به نوع صنعت، نوع فرآیند مورد استفاده و در نهایت وجود و یا عدم وجود فرآیندهای کاهش آلاینده دارد. شناخت نوع ماده زاید خطرناک و طبقه بندی هر یک از آنها بر اساس لیست های موجود و یا آزمایش های معتبر از جمله مهم ترین بخش این مرحله مدیریت محسوب می شود. با داشتن اطلاعات جامع و دقیق در خصوص نوع و میزان ماده خطرناک تولیدی می توان برنامه ریزی دقیقی برای سایر مراحل مدیریت انجام داد، که از آن جمله می توان به بررسی روش های کاهش آلاینده در محل تولید اشاره نمود.

در این مورد در صورتی که انجام فرآیندهای کاهش آلاینده و یا بازیابی و بازیافت در محل کارخانه میسر نباشد، ضرورت دارد تا این مواد در محل های مشخص با تمهیداتی خاص (ایمنی، بهداشتی و زیست محیطی)، نگهداری شوند. این تمهیدات باید تا زمانی که ماده زاید برای سایر عملیات (تصفیه و یا دفع نهایی) ارسال نشده، همواره مد نظر تولید کننده قرار گیرد. به عنوان نمونه، مواد مذکور باید در ظروف مخصوصی که دارای ویژگی هایی به شرح زیر می باشند، نگهداری شوند:

1. قابلیت حمل آسان

2. مناسب برای هر نوع وضعیت فیزیکی ماده زاید

3. داشتن قابلیت انعطاف در هنگام پر کردن

4. سازگاری ماده زاید با ظرف (نباید از ظروف پلاستیکی برای حلال ها استفاده نمود)

5. استحکام زیاد (نباید در اثر حمل و نقل دچار شکستگی و نشت شود)

6. داشتن درب مناسب (این موضوع می تواند باعث کاهش تماس کارگران با مواد زاید خطرناک شده و همچنین از پخش این مواد در اثر برخوردها و تصادفات احتمالی در هنگام نگهداری جلوگیری کند).

نکته مهم دیگر در مدیریت نگهداری مواد زاید خطرناک جنس مخازن نگهداری می باشد. در این مورد تاکنون، مخازن با جنس های مختلف مثل فولاد کربن دار حفاظت شده، فایبرگلاس مقاوم در برابر خورندگی، مخازن فولادی با حفاظت کاتدی، مخازن دو جداره (پوشیده شده با پوشش اپوکسی از دو طرف)، مورد استفاده قرار گرفته است. در انتخاب جنس مخازن نگهداری باید دقت زیادی نموده، به گونه ای که جنس مخزن متناسب با نوع ماده زاید خطرناک موجود در آن انتخاب گردد.

در خصوص برخی از مواد زاید خطرناک نیز باید تمهیدات خاصی را در نظر گرفت. به عنوان مثال نباید حلال ها یا سایر موادی که دارای فشار بخار بالایی هستند را در مقابل نور مستقیم و یا در مخازن با پوشش تیره قرار داد؛ چرا که ممکن است باعث تغییر شکل مخزن و خطرات مختلف مانند انفجار گردیده و حمل و نقل آن را با مشکل مواجه سازد. در مورد برخی دیگر از مواد زاید خطرناک نیز طراحی ظروف و محل نگهداری آنها باید به گونه ای باشد تا از یخ زدگی جلوگیری شود. (یخ زدگی ممکن است در سایر عملیات تصفیه و دفع اثر منفی بگذارد). برای جلوگیری از نشت مواد زاید خطرناک از داخل مخازن نگهداری نیز، تمهیداتی به شرح زیر پیشنهاد می گردد.

1. باقی گذاشتن فضای خالی برای انبساط در هنگام پر کردن ظروف

2. نگهداری ظروف در یک محوطه سر بسته مجهز به تهویه مناسب

3. دور نگهداشتن مخازن از نور آفتاب (ایجاد سایه بان)

4. استفاده از بشکه های با رنگ روشن

با توجه به اهمیت نگهداری مواد زاید خطرناک، ضروری است حداقل یک بار در هفته کلیه ظروف حاوی این مواد به طور دقیق مورد بررسی قرار گیرند. در هنگام بازرسی این مخازن، وضعیت آنها باید از لحاظ ظاهری (صدمه دیدگی، خوردگی و نشت احتمالی) به صورت دقیق کنترل شود. درپوش ظرف ها نیز باید به صورت منظم مورد ارزیابی و بازرسی قرار گیرند. همچنین تمام ظروف حاوی مواد زاید خطرناک باید دارای برچسب مناسبی شامل نام تولید کننده، محتویات، تاریخ تولید و طبقه بندی ماده زاید خطرناک باشد.

نکته مهم دیگر در مدیریت نگهداری مواد زاید خطرناک، اختلاط مواد زاید خطرناک بوده که نیاز به توجه دقیق و جدی دارد. بسیاری از مواد زاید خطرناک در صورت ترکیب با یکدیگر، خطرات جدی را به وجود آورده که اصطلاحاً به آنها مواد زاید ناسازگار اطلاق می گردد. خطرات حاصل از اختلاط این مواد می تواند شامل آتش سوزی، انفجار و انتشار گازهای سمی در محیط اطراف باشد.

2-جلوگیری از تولید آلودگی و کمینه سازی ضایعات

یکی دیگر از مراحل بسیار مهم مدیریت مواد زاید خطرناک، جلوگیری از تولید آلودگی در محل تولید می باشد. در طی سال های اخیر کلمات مختلفی برای کاهش یا حذف تولید ماده زاید خطرناک مورد استفاده قرار گرفته که از مهمترین آنها می توان به واژه هایی چون حداقل سازی ضایعات، کاهش آلودگی در منبع تولی جلوگیری از تولید آلودگی، بازیابی و استفاده مجدد اشاره کرد.

در سال 1986، سازمان حفاظت محیط زیست آمریکا، کمینه سازی ضایعات را به عنوان عاملی برای کاهش حجم یا سمیت مواد زاید خطرناک به کار برد. بر اساس این تعریف کاهش مواد زاید خطرناک شامل کاهش میزان آلودگی در منابع تولید و یا بازیافت آنها بوده و نتیجه هایی چون کاهش حجم یا کمیت مواد زاید خطرناک، کاهش سمیت مواد زاید خطرناک و کاهش حجم و سمیت به صورت هم زمان را در بر خواهد داشت لازم به ذکر است که هدف نهایی از این مراحل، به حداقل رساندن خطر و تهدید برای سلامتی انسان و محیط زیست می باشد. در سال 1989، سازمان حفاظت محیط زیست آمریکا مجدداً کمینه سازی ضایعات را به صورت زیر تعریف نموده است:

"به حداقل رسانیدن ضایعات عبارت از تکنیک و یا اصلاح فرآیند تولید بوده که باعث می شود تا مقدار و یا سمیت مواد زایدی که برای عملیات تصفیه و یا دفع ارسال می گردند، کاهش یابد".

جلوگیری از تولید آلاینده نیز بحث عمده و جدی دیگری است که می تواند شامل مدیریت مواد شیمیایی برای کاهش ریسک، شناسایی و برآورد انتشار مواد آلاینده و حداقل سازی ضایعات باشد در واحدهای صنعتی در آمریکا و سایر کشورهای پیشرفته خصوصاً از دهه 80 به بعد تلاش های زیادی به منظور جلوگیری از تولید آلودگی شده است. در سال های قبل از آن نیز این موضوع در صنایع مختلف جسته و گریخته مورد توجه بوده، اما نکته مهم که باعث گردیده تا این روزها این موضوع بیشتر مورد توجه صنایع قرار گیرد، افزایش باور نکردنی هزینه دفع مواد زاید خطرناک (انگیزه اقتصادی)، قوانین جدید (انگیزه های قانونی و مقرراتی) و نیاز عامه مردم در کشورهای پیشرفته می باشد. با توجه به اهمیت موضوع به خصوص در کشورهای در حال توسعه مانند ایران، در این قسمت به شرح هر یک از موارد پرداخته شده است.

الف)انگیزه اقتصادی: در حال حاضر انگیزه اقتصادی یکی از مهم ترین انگیزه های واحدهای صنعتی برای انجام عملیات کاهش آلودگی است. در بسیاری از موارد، انجام این گونه عملیات، باعث بالا رفتن سود اقتصادی در واحدهای صنعتی شده، که عمدتاً در اثر کاهش میزان پرداخت هزینه برای تصفیه و دفع مواد زاید خطرناک و یا حتی فروش برخی از زایدات به عنوان ماده اولیه برخی دیگر از صنایع حاصل شده است.

البته عامل اصلی در این خصوص (بالا رفتن سود اقتصادی) هزینه بسیار بالای دفع مواد زاید خطرناک در کشورهای پیشرفته مانند آمریکا، ژاپن و کشورهای اروپایی در سال های اخیر بوده است. به عنوان نمونه در طی سال های اخیر، هزینه دفع مواد زاید خطرناک در آمریکا، در هر سال بین 20 تا 30 درصد افزایش یافته و بدین ترتیب بسیاری از طرح های بازیافت که در سال های گذشته از نظر اقتصادی غیر قابل توجیه بوده، هم اکنون دارای توجیه اقتصادی خوبی می باشند

ب)انگیزه های قانونی و مقرراتی : دومین انگیزه برای انجام طرح های کاهش آلودگی، تدوین و وضع قوانین و مقرراتی است که به صورت مداوم در خصوص مراحل مختلف مدیریت مواد زاید خطرناک توسط مجامع قانونی و ادارات ذیربط وضع می گردد. بر اساس این قوانین، واحدهای صنعتی می بایست میزان مواد زاید خطرناک تولیدی خود را تا حد ممکن کاهش داده، و علاوه بر آن هر ساله گزارش به حداقل رسانی ضایعات خود را نیز گزارش نمایند

ج)نیاز مردم: انگیزه مهم دیگر برای واحدهای صنعتی به خصوص در کشورهای پیشرفته، بالا رفتن آگهی های زیست محیطی مردم و عدم تحمل آنها در ادامه تولید مواد زاید خطرناک می باشد. این عدم تحمل به صورتهای مختلف توسط مردم بروز می نماید که از آن جمله می توان به تحریم محصولات تولیدی از واحدهای صنعتی که موازین زیست محیطی را رعایت نمی نمایند، اشاره کرد. باید در نظر داشت که همواره مردم هستند که در معرض ریسک حاصل از مواد زاید خطرناک قرار می گیرند و لذا آنها هستند که همواره اصرار دارند تا تولید این نوع مواد که اثر منفی بر سلامتی موجودات و محیط زیست دارد به حداقل ممکن کاهش یابد

- استراتژی های مدیریتی برای کاهش آلاینده

هفت مرحله کاهش آلاینده ها به شرح زیر می باشد :

1.برنامه ریزی و سازمان دهی

2.تعیین ویژگیهای مواد زاید و میزان تولید آن در قسمتهای مختلف

3.توسعه (گزینه ها و راه های) کاهش آلاینده

4.ارائه طرح توجیهی اقتصادی، قانونی و فنی

5.اجرا و آموزش

6.تصحیح و بهینه سازی

7.ارزیابی مستمر و پویا در جهت عدم تولید مواد زاید خطرناک

اولین قدم در تعیین استراتژی طرح کاهش آلاینده، تعیین اهداف مشخص در این زمینه بوده که در این خصوص لازم است مسئولیت هر یک از افراد مسئول در طرح کاهش آلاینده به خوبی تعیین گردد. در مرحله دوم این برنامه، انواع و منابع تولید هر یک از مواد زاید خطرناک تعیین می گردد. در این خصوص ممیزی زیست محیطی کمک فراوانی به موضوع خواهد کرد. در مراحل سوم و چهارم، اطلاعات مراحل قبل بررسی شده و مجموعه ای حاوی جنبه های مختلف زیست محیطی، اقتصادی، سیاسی و فنی، ارائه خواهد شد. در نهایت نیز نتیجه این بررسی، به عنوان طرح تفضیلی کاهش آلاینده محسوب می شود. در اجرای برنامة کاهش آلاینده، ضروری است کلیة بخشهای مرتبط هر واحد صنعتی اعم از طرح و توسعه، بازاریابی و فروش، تولید، تعمیر و نگهداری و آموزش در آن مشارکت نمایند. نمونه ای از دستورالعمل ارزیابی برنامه کاهش آلاینده که از سوی سازمان حفاظت محیط زیست آمریکا ارائه گردیده.

-  ممیزی کاهش آلاینده : ممیزی کاهش آلاینده شامل طرح ریزی کلی برنامه و بررسی ویژگی های تمامی مواد زاید خطرناک موجود در یک واحد صنعتی و یا مجتمع تولیدی است. طرح ریزی برنامه کاهش آلاینده بسیار با اهمیت بوده و شامل تعهد مدیریت، تعیین اهداف، ایجاد انگیزه، بودجه بندی و تأمین منابع انسانی مورد نیاز می باشد.

اولین قدم در ممیزی کاهش آلاینده، تعیین ویژگی های مواد زاید خطرناک و تشخیص موانع برای کاهش میزان آلاینده بوده و در این ممیزی، ضروری است اطلاعات زیر در خصوص هر ماده زاید خطرناک تعیین گردد.

1. منبع خاص تولید

2. میزان تولید محصولات

3. ویژگی های فیزیکی مواد زاید خطرناک

4. ویژگی های شیمیایی مواد زاید خطرناک

5. میزان تولید ضایعات

6. روش فعلی مدیریت از هنگام تولید تا دفع نهایی

7. هزینه روش های مختلف مدیریت کاهش آلاینده

در این خصوص، شناسایی کلیه مواد زاید تولیدی (شامل مواد زاید خطرناک) ضروری است. این اطلاعات می تواند از منابع مختلف مانند گزارش های فصلی، اطلاعات آزمایشگاهی و پیشنهادات شرکت های سازنده طرح تولیدی جمع آوری گردند.

قدم دوم در ممیزی کاهش آلاینده، ایجاد ارتباط بین تولید هر ماده زاید خطرناک با فرآیند بوده که در این خصوص نیز اطلاعات زیر مورد نیاز می باشد:

الف)فلودیاگرام فرآیند (PFD)

ب)موازنه جرم و حرارت

ج)دستورالعمل های عملیاتی و تشریح فرآیند

د)لیست تجهیزات

هـ)مشخصات تجهیزات و داده های مربوط به آن

و)دیاگرام های لوله کشی و ابزار دقیق...

مطالب دیگر اخبار و مقالات محیط زیستی
آلودگی آب شرب و اهمیت تصفیه آبفاضلابفناوری نانوآب شیرین کن roکلر زنی آب آشامیدنی

دفتر کرج: چهارراه هفت تیر ، بلوار دانش آموز ، بلوار علامه جعفری ، جنب قنادی پامچال ، پلاک 45 ، طبقه اول و طبقه دوم .

تلفن: 02632732448 - 02632719530 - 02632743975     همراه: 09124637566      کدپستی: 3133833115       تلفکس: 32743975 (026)